राष्ट्रनायक बी.पी. कोइराला : लोकतन्त्र र समाजवाद
— ४४औँ बी.पी. स्मृति दिवस विशेष
लेखक : विजयराज खनाल
नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा लोकतन्त्र, राष्ट्रियता, समाजवाद र नागरिक स्वतन्त्रताको पक्षमा आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गर्ने व्यक्तित्वमध्ये राष्ट्रनायक विश्वेश्वरप्रसाद (बी.पी.) कोइरालाको स्थान सर्वोच्च छ। उहाँ केवल सफल राजनीतिज्ञ मात्र नभई दूरदर्शी चिन्तक, कुशल संगठनकर्ता, समाजवादी अभियन्ता तथा नेपाली साहित्यका विशिष्ट स्रष्टा पनि हुनुहुन्थ्यो। उहाँले नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनलाई संगठित, सशक्त र जनमुखी बनाउँदै इतिहासमा अमिट योगदान दिनुभएको छ।
वि.सं. १९७१ साल भदौ २४ गते वाराणसीमा जन्मनुभएका बी.पी. कोइरालाले बाल्यकालदेखि नै राजनीतिक चेतना र सामाजिक न्यायप्रति गहिरो रुचि राख्नुभएको थियो। उहाँका पिता कृष्णप्रसाद कोइराला राणा शासनका कट्टर विरोधी तथा प्रजातान्त्रिक चेतनाका संवाहक हुनुहुन्थ्यो। पारिवारिक वातावरणबाट प्राप्त प्रेरणाले बी.पी.लाई अन्याय, अत्याचार र निरंकुश शासनविरुद्ध संघर्षको मार्गमा अघि बढायो।
राणा शासनको अन्त्य गरी जनतालाई राजनीतिक अधिकार दिलाउने अभियानमा उहाँको भूमिका निर्णायक रह्यो। नेपाली कांग्रेसका प्रमुख संस्थापक नेतामध्ये एकका रूपमा उहाँले २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व गर्नुभयो। त्यस आन्दोलनले नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापनाको ऐतिहासिक आधार तयार गर्यो र नेपाली राजनीतिमा नयाँ युगको सुरुआत भयो।
वि.सं. २०१५ सालको आमनिर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले स्पष्ट बहुमत प्राप्त गरेपछि बी.पी. कोइराला नेपालको प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बन्नुभयो। भूमिसुधार, शिक्षाको विस्तार, स्वास्थ्य सेवा, प्रशासनिक सुधार तथा सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा उहाँले अघि सारेका नीति र कार्यक्रम आज पनि दूरदर्शी सोचका रूपमा स्मरण गरिन्छन्। जनताको जीवनस्तर उकास्न राज्यले सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ भन्ने उहाँको स्पष्ट धारणा थियो।
बी.पी. कोइरालाले लोकतन्त्र र समाजवादलाई एकअर्काका पूरकका रूपमा व्याख्या गर्नुभयो। उहाँका अनुसार राजनीतिक स्वतन्त्रतासँगै आर्थिक र सामाजिक समानता पनि अपरिहार्य हुन्छ। गरिब, किसान, मजदुर तथा पछाडि पारिएका समुदायको उत्थानलाई उहाँले लोकतान्त्रिक समाजवादको मूल उद्देश्य मान्नुभयो। समान अवसर, सामाजिक न्याय र उत्तरदायी राज्यको अवधारणा उहाँका राजनीतिक चिन्तनका आधारस्तम्भ थिए।
२०१७ सालमा निर्वाचित सरकार विघटनपछि उहाँले लामो जेलजीवन र निर्वासन भोग्नुपरे पनि लोकतन्त्रप्रतिको विश्वास कहिल्यै त्याग्नुभएन। कठिन राजनीतिक परिस्थितिमा पनि उहाँ निरन्तर लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रिय रहनुभयो।
बी.पी. कोइरालाको अर्को महत्वपूर्ण योगदान राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति हो। राष्ट्रिय संकट र राजनीतिक विभाजनका बेला प्रतिशोधभन्दा संवाद, सहकार्य र राष्ट्रिय एकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उहाँको धारणा आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक मानिन्छ। उहाँले सबै लोकतान्त्रिक शक्तिलाई राष्ट्रहितका लागि एकताबद्ध हुन आह्वान गर्नुभएको थियो।
राजनीतिसँगै बी.पी. नेपाली साहित्यका पनि शिखर व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। उहाँका साहित्यिक कृतिहरूमा मानव मनोविज्ञान, सामाजिक यथार्थ र जीवनका विविध पक्षको गहिरो चित्रण पाइन्छ। साहित्यलाई समाज परिवर्तनको सशक्त माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्दै उहाँले नेपाली साहित्यलाई नयाँ उचाइ प्रदान गर्नुभयो।
४४औँ बी.पी. स्मृति दिवसका अवसरमा उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै लोकतन्त्र, समाजवाद, राष्ट्रियता, नागरिक स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय मेलमिलापका उहाँका विचारलाई आत्मसात् गर्नु नै उहाँप्रति सच्चा सम्मान हुनेछ। समय बित्दै जाँदा पनि उहाँका आदर्श, राजनीतिक दर्शन र लोकतान्त्रिक मूल्यहरू नेपाली समाजका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेका छन्।
