माया र ब्रह्म प्रतीक अङ्कहरूसँग व्यासको सामीप्यता

देवी बस्न्यात
विषय प्रवेश
नेपालीमा ० देखि ९ सम्मका अङ्कमध्ये ८ लाई मायाको अङ्क र ९ लाई ब्रह्म अथवा अक्षय प्रतीक अङ्क मान्ने परम्परा पाइन्छ। ८ लाई १ देखि १० सम्मका अङ्कले गुणन गर्दा प्राप्त हुने परिणामका अङ्कहरू जोड्दै जाँदा कहिले घट्ने र कहिले बढ्ने क्रम देखिन्छ। यसलाई जीवनमा माया, मोह, आकर्षण र विरक्तिको उतारचढावसँग तुलना गर्न सकिन्छ। त्यसैले ८ लाई मायाको प्रतीक अङ्क मानिएको हो।
त्यसैगरी ९ लाई १ देखि १० सम्मका अङ्कले गुणन गर्दा प्राप्त हुने सबै परिणामका अङ्कहरूको योग सधैँ ९ नै हुन्छ। जस्तै– १८ (१+८=९), २७ (२+७=९), ३६ (३+६=९), ४५ (४+५=९), ५४ (५+४=९), ६३ (६+३=९), ७२ (७+२=९), ८१ (८+१=९) र ९० (९+०=९)। यही कारणले ९ लाई अक्षय, अविनाशी तथा ब्रह्मको प्रतीक अङ्कका रूपमा लिइन्छ।
महर्षि वेदव्यासद्वारा रचित महाभारत, पुराण तथा अन्य ग्रन्थहरूमा ९, १८ र ३६ अङ्कको उल्लेख बारम्बार पाइन्छ। महाभारतका १८ पर्व, १८ दिनसम्म चलेको कुरुक्षेत्र युद्ध, १८ अक्षौहिणी सेना, युद्धपछिका ३६ वर्षमा भगवान श्रीकृष्णको महाप्रयाण, सत्यवतीको वंशसँग सम्बन्धित विभिन्न प्रसङ्ग तथा व्यासभूमि दमौलीसँग जोडिएका घटनामा पनि यिनै अङ्कहरूको रोचक सामीप्यता देखिन्छ।
लेखकका अनुसार यो केवल संयोग मात्र नभई वैदिक चिन्तन, दर्शन र आध्यात्मिक परम्परासँग जोडिएको सांकेतिक अर्थ पनि हुन सक्छ।
लेखमा महर्षि वेदव्यासद्वारा लिपिबद्ध १८ पुराण, १८ उपपुराण, श्रीमद्भगवद्गीताका १८ अध्याय तथा महाभारतका १८ पर्वलाई विशेष महत्त्वका साथ प्रस्तुत गरिएको छ। त्यस्तै, सत्यवती, राजा शान्तनु, भीष्म, धृतराष्ट्र, पाण्डु, युधिष्ठिर, अर्जुन, श्रीकृष्ण, गान्धारी, विदुर लगायतका पात्रहरूको जीवनसँग सम्बन्धित घटनाक्रममा पनि ९, १८ र ३६ अङ्कको पुनरावृत्ति देखाइएको छ।
महाभारत युद्धपछि धृतराष्ट्र, गान्धारी, कुन्ती र विदुरको वनवास, जङ्गलमा लागेको डढेलोका कारण उनीहरूको देहावसान, यदुवंशको विनाश, श्रीकृष्णको महाप्रयाण, युधिष्ठिरको महाप्रस्थान तथा भीष्म पितामहको उत्तरायणसम्मको शरशय्यावासलाई समेत लेखकले ब्रह्म प्रतीक अङ्कसँग जोड्ने प्रयास गर्नुभएको छ।
लेखमा महारानी गान्धारीले श्रीकृष्णलाई दिएको ३६ वर्षपछि यदुवंश विनाश हुने श्राप, जनमेजयले १८ वर्षको उमेरमा गरेको सर्पयज्ञ तथा महाभारतका प्रमुख पात्रहरूको सङ्ख्यात्मक विश्लेषणलाई पनि समेटिएको छ।

यसैगरी व्यास नगरपालिका दमौलीमा महर्षि वेदव्यासको प्रचार–प्रसारमा लामो समयदेखि सक्रिय पण्डित काशीनाथ न्यौपानेले ५४ फिट र पछि १०८ फिट अग्लो वेदव्यासको मूर्ति निर्माण गर्ने अवधारणा अघि सारेको प्रसङ्गलाई पनि लेखकले ९ र १८ अङ्कको सामीप्यसँग जोड्नुभएको छ। उहाँद्वारा रचित विरजा महाकाव्य १८ खण्डमा विभाजित हुनु पनि लेखकका दृष्टिमा उल्लेखनीय संयोग हो।
निष्कर्ष
महर्षि वेदव्यासद्वारा रचित ग्रन्थ, महाभारतका घटनाक्रम तथा व्यासभूमिसँग सम्बन्धित विभिन्न प्रसङ्गमा ९, १८ र ३६ अङ्कको उल्लेख उल्लेखनीय रूपमा दोहोरिएको देखिन्छ। लेखकका अनुसार यी अङ्कहरू केवल गणितीय तथ्य मात्र नभई वैदिक दर्शन, सांस्कृतिक परम्परा र आध्यात्मिक चिन्तनसँग जोडिएका प्रतीकात्मक संकेत हुन्।
यद्यपि यस्ता व्याख्याहरू ऐतिहासिक वा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित निष्कर्षभन्दा बढी दार्शनिक र वैचारिक विश्लेषणका रूपमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ। तथापि, महर्षि वेदव्यासका ग्रन्थ र महाभारतका घटनालाई नयाँ दृष्टिकोणबाट अध्ययन गर्न यस लेखले प्रेरणा दिने प्रयास गरेको छ। व्यासभूमि दमौलीको ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्वलाई उजागर गर्दै लेखकले वेदव्यासको स्मृति संरक्षण, अनुसन्धान र विशाल मूर्ति निर्माणजस्ता अभियानलाई पनि निरन्तरता दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउनुभएको छ।