आदिकवि भानुभक्त र चन्द्रकला : त्याग, समर्पण र नेपाली साहित्यको प्रेरणादायी गाथा
– विजयराज खनाल
नेपाली भाषा र साहित्यको इतिहासमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको योगदान अतुलनीय छ। संस्कृत भाषामा सीमित धार्मिक तथा साहित्यिक ग्रन्थलाई सरल, सहज र जनबोलीको नेपाली भाषामा रूपान्तरण गर्दै उहाँले नेपाली भाषालाई जनमानसको साझा अभिव्यक्तिको माध्यम बनाउने ऐतिहासिक कार्य गर्नुभयो। यही योगदानका कारण उहाँ नेपाली साहित्यका ‘आदिकवि’का रूपमा सम्मानित हुनुहुन्छ।
भानुभक्तको साहित्यिक यात्रा केवल उहाँको असाधारण प्रतिभाको परिणाम मात्र थिएन। त्यस सफलताका पछाडि परिवारको साथ, त्याग, धैर्य र प्रेरणाको पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो। विशेषगरी उहाँकी धर्मपत्नी चन्द्रकला आचार्यले कठिन आर्थिक अवस्था, सामाजिक चुनौती र पारिवारिक जिम्मेवारीका बीच भानुभक्तलाई दिएको साथ, हौसला र आत्मीयताले उहाँको साहित्य साधनालाई निरन्तरता दिन महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको देखिन्छ।
भानुभक्त आचार्यको जन्म वि.सं. १८७१ असार २९ गते तनहुँको चुँदीरम्घामा भएको थियो। बाल्यकालदेखि नै अध्ययनशील, संवेदनशील र प्रतिभाशाली उहाँले नेपाली भाषालाई साहित्यिक गरिमा दिलाउने अभियानमा आफूलाई समर्पित गर्नुभयो। उहाँद्वारा नेपाली भाषामा अनूदित ‘रामायण’ नेपाली साहित्यको अमूल्य निधिका रूपमा स्थापित छ। यसका अतिरिक्त ‘प्रश्नोत्तर’, ‘भक्तमाला’, ‘वधूशिक्षा’ र ‘रामगीता’ लगायतका कृतिले नेपाली भाषा, साहित्य, नैतिकता र सामाजिक चेतनालाई समृद्ध बनाएका छन्।
भानुभक्तबारे पर्याप्त अध्ययन भए पनि उहाँकी धर्मपत्नी चन्द्रकला आचार्यको योगदान भने अपेक्षाकृत कम चर्चामा आएको पाइन्छ। उपलब्ध ऐतिहासिक सामग्रीका आधारमा उहाँले भानुभक्तको पारिवारिक जीवनलाई व्यवस्थित बनाउँदै साहित्य सिर्जनाका लागि आवश्यक वातावरण निर्माण गर्नुभएको मानिन्छ। चन्द्रकला आचार्यको त्याग, धैर्य र समर्पणले भानुभक्तको साहित्यिक यात्रालाई थप सशक्त बनाएको थियो।
भानुभक्त र चन्द्रकलाको सम्बन्ध केवल दाम्पत्य जीवनमा सीमित थिएन। त्यो विश्वास, सहयोग, समर्पण र प्रेरणाको अनुपम उदाहरण थियो। महान् स्रष्टाको सफलतामा परिवारको मौन योगदान कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने सन्देश उनीहरूको जीवनले आज पनि दिन्छ।
यिनै योगदानलाई चिरस्थायी बनाउने उद्देश्यले स्थापना गरिएको आदिकवि भानुभक्त आचार्य तथा चन्द्रकला (खनाल) आचार्य स्मृति प्रतिष्ठानले नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण, प्रवर्द्धन, अनुसन्धान तथा नयाँ पुस्तामा साहित्यिक चेतना विस्तार गर्ने कार्यलाई निरन्तरता दिइरहेको छ। प्रतिष्ठानले भानुभक्तको साहित्यिक योगदानसँगै चन्द्रकला आचार्यको प्रेरणादायी भूमिकालाई पनि उजागर गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।
आज भानुभक्त आचार्य र चन्द्रकला आचार्यको जीवन नेपाली समाजका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ। भानुभक्तले नेपाली भाषालाई दिएको साहित्यिक उचाइ र चन्द्रकलाले देखाएको त्याग, धैर्य र समर्पण हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदाका अमूल्य आधार हुन्। उनीहरूको योगदानको सम्मान गर्नु भनेको नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिप्रतिको सम्मानलाई अझ सुदृढ बनाउनु हो।
भानु जयन्तीका अवसरमा आदिकवि भानुभक्त आचार्य र चन्द्रकला आचार्यको योगदानलाई स्मरण गर्दै उनीहरूले स्थापित गरेको साहित्यिक आदर्शलाई भावी पुस्तासम्म पुर्याउनु आजको आवश्यकता हो।
